Năng lượng và môi trường trên thế giới
Tiếng Việt

Nhiệt năng trong nhà máy: Góc nhìn ít được chú ý từ việc sử dụng sinh khối gỗ

Theo dõi số liệu thống kê thế giới về Năng lượng và môi trường

Trang chủ / Bài đọc

Chuyển dịch năng lượng không chỉ diễn ra trên lưới điện

Khi nói đến năng lượng và môi trường, sự chú ý thường tập trung vào điện: điện được sản xuất bằng nguồn nào, phát thải ra sao và có thể thay thế nhiên liệu hóa thạch đến mức nào. Tuy nhiên, nhiều cơ sở sản xuất còn cần nhiệt để sấy, đun nước, tạo hơi hoặc duy trì các công đoạn chế biến. Đây là phần nhu cầu năng lượng không thể được giải thích đầy đủ chỉ bằng cơ cấu nguồn điện.

Số liệu về các cơ sở sử dụng năng lượng sinh khối gỗ cho thấy một cách tiếp cận khác: quan sát trực tiếp thiết bị tạo nhiệt và nơi thiết bị đó được vận hành. Góc nhìn này đặc biệt hữu ích đối với những nền kinh tế có hoạt động chế biến nông, lâm sản và sản xuất công nghiệp phân bố tại nhiều địa phương.

Ba con số cho thấy vai trò của nhiệt

Trong năm 2024, trên toàn Nhật Bản có 1327 cơ sở sử dụng năng lượng sinh khối gỗ. Trong số đó, 1044 cơ sở thuộc nhóm chỉ sở hữu nồi hơi trong các loại thiết bị sử dụng năng lượng sinh khối gỗ. Cũng trong năm 2024, ngành chế tạo có 453 cơ sở sử dụng nguồn năng lượng này.

Chỉ tiêuPhạm vi và thời kỳGiá trị
Cơ sở sử dụng năng lượng sinh khối gỗToàn Nhật Bản, năm 20241327 cơ sở
Cơ sở chỉ sở hữu nồi hơi trong các thiết bị sử dụng sinh khối gỗToàn Nhật Bản, năm 20241044 cơ sở
Cơ sở thuộc ngành chế tạo sử dụng năng lượng sinh khối gỗToàn Nhật Bản, năm 2024453 cơ sở

Các số liệu này không cho biết mỗi cơ sở đã tiêu thụ bao nhiêu nhiên liệu, tạo ra bao nhiêu nhiệt hoặc giảm được bao nhiêu phát thải. Vì vậy, không nên dùng chúng để kết luận trực tiếp về hiệu quả môi trường. Dù vậy, chúng cho thấy nồi hơi là một thiết bị cần được chú ý khi khảo sát việc đưa sinh khối gỗ vào hoạt động thực tế.

Nói cách khác, sinh khối gỗ không chỉ là nguyên liệu để phát điện. Nó còn có thể đi vào hệ thống cung cấp nhiệt ngay tại nơi có nhu cầu. Điều này làm thay đổi câu hỏi nghiên cứu: thay vì chỉ hỏi “nguồn điện nào sẽ thay thế nguồn điện nào”, cần hỏi thêm “công đoạn nào đang cần nhiệt, thiết bị nào cung cấp nhiệt và nhiên liệu được đưa đến cơ sở bằng cách nào”.

Vì sao ngành chế tạo là điểm quan sát quan trọng?

Việc ghi nhận 453 cơ sở thuộc ngành chế tạo trong năm 2024 cho thấy sinh khối gỗ đã xuất hiện trong một bộ phận của khu vực sản xuất. Tuy nhiên, “ngành chế tạo” bao gồm nhiều loại quy trình khác nhau. Chỉ biết số lượng cơ sở chưa đủ để xác định nơi nào sử dụng sinh khối phù hợp hơn hoặc mang lại kết quả môi trường tốt hơn.

Khi đánh giá một hệ thống nhiệt, người đọc cần phân biệt ít nhất ba lớp thông tin. Thứ nhất là nhu cầu tại chỗ: nhiệt được dùng liên tục hay theo thời điểm, và cần mức nhiệt như thế nào. Thứ hai là thiết bị: nồi hơi có được vận hành ổn định và phù hợp với quy trình hay không. Thứ ba là nhiên liệu: gỗ có nguồn gốc ra sao, độ ẩm thế nào, quãng đường vận chuyển và khâu bảo quản có làm tăng tiêu hao năng lượng hay không.

Các bảng thống kê được cung cấp chưa trả lời những câu hỏi vận hành đó. Giá trị của chúng nằm ở chỗ xác định quy mô hiện diện của loại hình sử dụng, từ đó chỉ ra những dữ liệu bổ sung cần thu thập trước khi so sánh với điện, dầu hoặc các nguồn nhiệt khác.

Đặt sinh khối gỗ bên cạnh sự phụ thuộc vào dầu

Một dữ liệu khác cho thấy tổng lượng dầu thô nhập khẩu trong năm 2023 là 147661066 kilôlít. Con số này thuộc một hệ thống thống kê khác và không thể đặt ngang hàng trực tiếp với số cơ sở sử dụng sinh khối gỗ trong năm 2024. Một bên là lượng nhiên liệu nhập khẩu; bên kia là số địa điểm sử dụng một loại năng lượng. Đơn vị, thời kỳ và đối tượng đo đều khác nhau.

Tuy vậy, việc đọc hai nhóm dữ liệu cạnh nhau vẫn gợi ra một nguyên tắc quan trọng: thảo luận về an ninh năng lượng không nên chỉ dừng ở tổng lượng nhiên liệu của cả nền kinh tế. Cần quan sát nơi năng lượng được tiêu thụ và dạng năng lượng cuối cùng mà cơ sở thực sự cần. Nếu nhu cầu cuối cùng là nhiệt, lựa chọn cần được đánh giá ở cấp quy trình tạo nhiệt, chứ không chỉ ở cấp nguồn cung điện quốc gia.

Đối với độc giả Việt Nam, cách đọc này có thể áp dụng mà không cần sao chép nguyên trạng một chính sách hay cơ chế hỗ trợ của Nhật Bản. Điều đáng tham khảo là phương pháp thống kê: tách số cơ sở sử dụng, loại thiết bị và ngành hoạt động. Nhờ đó, thảo luận về sinh khối có thể chuyển từ câu hỏi chung chung về “tiềm năng” sang câu hỏi cụ thể hơn về nhu cầu nhiệt và điều kiện vận hành.

Cần thận trọng trước khi gọi sinh khối là năng lượng sạch

Nguồn nhiên liệu có thể tái tạo không đồng nghĩa mọi cách sử dụng đều có kết quả môi trường giống nhau. Đánh giá đầy đủ còn cần thông tin về khai thác nguyên liệu, chế biến, vận chuyển, lưu kho, hiệu suất nồi hơi, khí thải tại chỗ và phương án xử lý tro. Nếu thiếu các dữ liệu này, số lượng cơ sở chỉ phản ánh mức độ phổ biến, không phản ánh chất lượng môi trường.

Cũng cần tránh xem 1327 cơ sở trong năm 2024 là 1327 mô hình giống nhau. Quy mô thiết bị, mục đích sử dụng và điều kiện cung ứng nhiên liệu có thể khác nhau. Tương tự, 1044 cơ sở chỉ sở hữu nồi hơi trong năm 2024 không tự động chứng minh rằng nồi hơi là lựa chọn phù hợp cho mọi ngành hoặc mọi địa phương.

Thông điệp chính từ bộ số liệu không phải là sinh khối gỗ nên thay thế toàn bộ nhiên liệu khác. Điều đáng chú ý hơn là nhiệt năng tại cơ sở sản xuất cần được nhìn nhận như một chủ đề độc lập. Khi thống kê được thiết kế để chỉ ra ai đang sử dụng, sử dụng thiết bị nào và thuộc ngành nào, cuộc thảo luận về chuyển dịch năng lượng sẽ gần hơn với hoạt động thực tế của nhà máy.

出典